Không có một con số hao hụt “chuẩn” riêng cho khâu cắt, bẻ đai được Bộ Xây dựng công bố. Định mức 1776/BXD-VP chỉ gộp hao hụt thi công vào khối lượng 1 tấn cốt thép thành phẩm, không tách riêng theo từng công đoạn. Trên thực tế, nhiều xưởng gia công và đội thi công vẫn quen dùng mức 3-5% để dự trù vật tư, nhưng nếu không tính sơ đồ cắt, hao hụt thật khi cắt đai từ cây thép 11,7m có thể vượt xa mức đó.
CNC Servo CH-10 / CH12; bài so sánh máy CNC servo và máy thủy lực
Hao hụt thép đến từ đâu khi gia công đai
Đầu thừa khi cắt cây 11,7m. Thép cây tiêu chuẩn dài 11,7 m. Khi cắt một loại đai có chu vi không chia hết cho 11,7 m, luôn còn lại một đoạn ngắn không đủ để cắt thêm một đai nữa. Nếu xưởng chỉ cắt lần lượt từng loại đai theo thứ tự trên bản vẽ mà không gộp các loại đai cùng đường kính lại để tính chung, số đầu thừa này cộng dồn rất nhanh.
Độ giãn dài khi uốn góc. Khi bẻ một điểm góc, thép giãn dài ra một đoạn tính theo đường kính thanh thép chứ không đơn thuần cộng thẳng các cạnh của đai lại với nhau. Bù trừ sai hoặc bỏ qua bước này khiến đai bị hụt so với kích thước thiết kế, hoặc phải cắt dư ra để an toàn — cả hai đều gây lãng phí thép. Hệ số bù trừ cho từng góc uốn (45°, 90°, 135°, 180°) nên lấy theo bảng thống kê thép do kỹ sư thiết kế lập cho từng công trình cụ thể, không áp một công thức chung cho mọi trường hợp, vì đây là yếu tố ảnh hưởng đến khả năng neo giữ của đai trong kết cấu chịu lực.
Phế phẩm do sai kích thước khi bẻ tay. Bẻ đai bằng tay phụ thuộc vào tay nghề và độ đều tay của thợ. Đai bẻ lệch góc, lệch cạnh so với bản vẽ phải cắt bỏ hoặc uốn lại, vừa mất thép vừa mất thời gian nhân công.
Cắt rời từng đai, không có sơ đồ cắt. Đây là nguyên nhân lớn nhất nhưng ít được để ý nhất. Nhiều xưởng cắt theo yêu cầu công trình gửi tới, xử lý tuần tự thay vì gom các đai cùng đường kính, cùng kích thước gần nhau để tính xem một cây 11,7m nên cắt ra bao nhiêu đai, còn dư đoạn nào.
Ba cách giảm hao hụt thép khi gia công đai
Lập bảng thống kê và sơ đồ cắt trước khi ra thép. Trước khi cắt, gom danh sách đai theo đường kính và chiều dài, tính xem mỗi cây 11,7m ghép được những loại đai nào để phần dư còn lại là ít nhất. Cách này không cần thiết bị gì thêm, chỉ cần một bảng tính hoặc phần mềm cắt thép, nhưng đòi hỏi người lập bảng đọc hiểu bản vẽ kết cấu và kiểm tra lại trước khi giao xưởng cắt.
Gia công bằng máy tự động thay vì bẻ tay hoàn toàn. Máy bẻ đai CNC Servo cắt và bẻ theo chương trình đã cài sẵn cho từng kiểu đai, nên các đai ra cùng một lô có kích thước giống nhau, giảm hẳn số đai bị lệch phải bỏ đi. Dòng CNC Servo CH-10 của CHIHO dùng 3 motor servo độc lập cho các khâu kéo, uốn, cắt, làm được hơn 50 kiểu đai khác nhau trên cùng một máy, phù hợp với thép Ø6-Ø10; với công trình cần thép Ø12, CHIHO có riêng dòng CNC Servo CH12. Máy chạy theo chương trình nên đai ra đều tay hơn so với bẻ thủ công, hạn chế phần phải cắt bỏ do sai kích thước.
Gom nhóm đai theo đường kính, tận dụng đầu thừa đúng chỗ. Đoạn thép thừa sau khi cắt nếu còn đủ dài, có thể dùng cho các đai ngắn hơn hoặc các chi tiết không chịu lực chính, miễn là đúng chủng loại thép và được bản vẽ thiết kế cho phép sử dụng lại. Không tự ý dùng đoạn thừa cho các vị trí đai chịu lực chính nếu chưa có xác nhận của kỹ sư thiết kế.
Ví dụ tính nhanh mức chênh lệch
Với một công trình cần khoảng 5 tấn thép đai Ø8-Ø10, ở mức giá tham khảo quanh 15.500 đồng/kg cho thép cuộn (giá thay đổi theo thời điểm và nhà cung cấp, cần chốt giá thực tế trước khi mua), chênh lệch giữa hao hụt 3% và hao hụt 15% là khoảng 600 kg thép, tương đương gần 9,3 triệu đồng chỉ tính riêng phần vật tư — chưa kể công cắt lại và thời gian chờ bù thép.
Câu hỏi thường gặp
Hao hụt thép bao nhiêu là chấp nhận được?
Với thép đai gia công có sơ đồ cắt trước, mức hao hụt hợp lý thường quanh 3-5%. Trên 10% là dấu hiệu cần rà lại cách sắp xếp cắt thép hoặc cách gia công.
Có thể loại bỏ hoàn toàn hao hụt không?
Không thể về 0% tuyệt đối vì luôn có đoạn dư ở đầu cây thép hoặc lượng thép hao do quá trình cắt, nhưng có thể giảm mạnh nếu tính sơ đồ cắt kỹ trước khi ra xưởng.
Máy CNC có làm hết được việc tính sơ đồ cắt không?
Máy CNC giúp bẻ đúng kích thước và đều tay giữa các đai trong cùng một lô, giảm phế phẩm do sai kích thước. Việc gom nhóm đai theo đường kính để tính sơ đồ cắt trước khi đưa vào máy vẫn cần người lập bảng thống kê thép thực hiện riêng.